UEFI z obsługą GPT (GUID Partition Table)

UEFI z obsługą GPT (GUID Partition Table) to firmware wspierające ten nowoczesny standard partycjonowania dysku.

UEFI jako firmware uruchamiające system z dysku GPT

UEFI, czyli Unified Extensible Firmware Interface, jest oprogramowaniem układowym uruchamianym przed systemem operacyjnym. Zastępuje klasyczny BIOS w zakresie inicjalizacji sprzętu, wyboru urządzenia startowego i przekazania sterowania programowi rozruchowemu. Sama obsługa GPT nie oznacza jednak, że każdy komputer z UEFI automatycznie uruchomi system z dowolnego dysku. Firmware musi rozpoznać strukturę GPT, znaleźć właściwą partycję systemową oraz odczytać z niej plik programu rozruchowego w formacie EFI.

GPT, czyli GUID Partition Table, opisuje układ partycji za pomocą identyfikatorów GUID. Główny nagłówek GPT znajduje się na początku dysku, a jego kopia zapasowa jest zapisana na końcu nośnika. Obie struktury zawierają między innymi informacje o położeniu tablicy wpisów partycji, liczbie wpisów i sumach kontrolnych CRC32. Dzięki temu firmware oraz narzędzia systemowe mogą wykrywać część uszkodzeń metadanych i porównywać główną strukturę z kopią zapasową.

Budowa dysku GPT i rola partycji systemowej EFI

Na początku dysku GPT znajduje się ochronny rekord MBR, którego zadaniem jest ograniczenie ryzyka, że starsze narzędzie rozpozna nośnik jako pusty i spróbuje utworzyć na nim klasyczną tablicę partycji MBR. Właściwa struktura GPT zaczyna się za tym obszarem. Wpisy partycji wskazują między innymi pierwszy i ostatni używany sektor, identyfikator typu partycji, unikatowy identyfikator konkretnej partycji oraz jej nazwę. W porównaniu z MBR GPT nie opiera się wyłącznie na ograniczonym zestawie czterech podstawowych wpisów.

Do uruchamiania systemu w trybie UEFI potrzebna jest zwykle partycja systemowa EFI, określana skrótem ESP. Jest to partycja sformatowana zazwyczaj w systemie plików FAT32, oznaczona w GPT odpowiednim typem EFI System Partition. Zawiera pliki z rozszerzeniem .efi, w tym program rozruchowy systemu. UEFI nie uruchamia systemu przez sektor rozruchowy partycji w taki sam sposób jak klasyczny BIOS. Odczytuje plik programu EFI, może korzystać ze zmiennych zapisanych w pamięci NVRAM i na tej podstawie wybiera wpis rozruchowy, taki jak Windows Boot Manager albo program startowy dystrybucji Linuksa.

Tryb startu, CSM i objawy niezgodności konfiguracji

Komputer może mieć dysk GPT, ale nadal nie uruchamiać systemu, jeżeli firmware działa w trybie zgodności z BIOS-em, nazywanym CSM albo Legacy. W takim przypadku sposób wyszukiwania programu rozruchowego jest inny niż w natywnym trybie UEFI. Typowym objawem jest komunikat o braku urządzenia startowego, powrót do ustawień firmware albo wyświetlenie dysku na liście nośników bez możliwości uruchomienia systemu. Sama obecność dysku w menu UEFI nie potwierdza jeszcze, że znaleziono prawidłowy program rozruchowy.

Podczas diagnostyki należy rozróżnić co najmniej trzy elementy: fizyczne wykrywanie nośnika przez firmware, poprawność nagłówków i wpisów GPT oraz zawartość partycji systemowej EFI. W ustawieniach firmware sprawdza się wybrany tryb uruchamiania, kolejność urządzeń i wpis programu rozruchowego. W działającym systemie można zweryfikować styl partycji za pomocą narzędzi systemowych, na przykład w Zarządzaniu dyskami lub w konsoli DiskPart poleceniem list disk. Wynik wymaga ostrożnej interpretacji, ponieważ zmiana stylu partycji lub konwersja dysku może usunąć istniejące dane.

Diagnostyka naprawcza bez pochopnej konwersji dysku

Jeżeli firmware widzi dysk, lecz nie uruchamia systemu, warto najpierw sprawdzić, czy partycja EFI istnieje, ma właściwy typ i pozostaje dostępna do odczytu. Uszkodzenie systemu plików FAT32 na ESP, brak pliku rozruchowego, usunięcie wpisu w NVRAM albo niezgodny tryb startu mogą dawać podobne objawy. W przypadku uszkodzenia nagłówka GPT można porównać kopię podstawową z zapasową, ale operacje naprawcze powinny być wykonywane dopiero po zabezpieczeniu danych i ustaleniu geometrii nośnika.

Nie należy automatycznie konwertować GPT do MBR tylko dlatego, że komputer zgłasza problem z uruchamianiem. Taka operacja może zmienić strukturę partycji i doprowadzić do utraty dostępu do danych. Również włączanie lub wyłączanie Secure Boot nie naprawia uszkodzonej tablicy GPT; Secure Boot jest mechanizmem weryfikacji podpisu programu rozruchowego, a nie systemem naprawy partycji. Warszawskie Pogotowie Komputerowe zajmuje się profesjonalną naprawą laptopów, komputerów PC i ich podzespołów, w tym diagnostyką problemów z uruchamianiem systemu, trybem UEFI oraz strukturą partycji GPT.