dostępność językowa (WCAG)

Dostępność językowa (WCAG) to wymóg jednoznacznego oznaczenia języka treści, ułatwiający jej interpretację przez czytniki ekranu.

Dostępność językowa (WCAG) jako element czytelnej treści

Dostępność językowa (WCAG) dotyczy sposobu, w jaki treść cyfrowa jest rozpoznawana, odczytywana i interpretowana przez różne osoby oraz używane przez nie technologie. Nie chodzi wyłącznie o poprawność gramatyczną albo wybór prostych słów. Znaczenie ma również jasne wskazanie języka dokumentu, fragmentu tekstu, cytatu, przycisku, komunikatu systemowego czy elementu formularza. Dzięki temu oprogramowanie wspomagające może dobrać właściwy sposób wymowy, reguły dzielenia wyrazów i mechanizmy analizy tekstu.

W praktyce dostępność językowa pomaga ograniczyć sytuacje, w których czytnik ekranu wypowiada polskie słowa według angielskich zasad albo obcojęzyczny fragment brzmi tak, jakby należał do języka głównego strony. Odbiorca widzący tekst może rozpoznać zmianę języka na podstawie wyglądu lub kontekstu, natomiast osoba korzystająca z syntezy mowy potrzebuje dodatkowej informacji zapisanej w strukturze dokumentu. Z tego powodu oznaczenie języka jest częścią jakości technicznej witryny, a nie jedynie dodatkiem redakcyjnym.

Najważniejszy poziom oznaczenia powinien znajdować się na elemencie obejmującym cały dokument. Dla polskiej strony będzie to najczęściej kod języka polskiego. Jeżeli w treści występuje fragment po angielsku, niemiecku, ukraińsku lub w innym języku, taki fragment powinien otrzymać własne oznaczenie, o ile zmiana ma znaczenie dla sposobu odczytu. Nie trzeba oznaczać każdego pojedynczego słowa zapożyczonego z innego języka, jeżeli jest ono powszechnie używane w polszczyźnie i nie zmienia sposobu interpretacji.

Dostępność językowa i WCAG w kodzie strony

Podstawą jest atrybut języka umieszczony w głównym elemencie dokumentu HTML. Przykładowo strona napisana po polsku powinna wskazywać polski jako język domyślny. Taka informacja jest odczytywana przez przeglądarki, czytniki ekranu, narzędzia do automatycznego tłumaczenia, systemy indeksujące oraz rozwiązania wspierające naukę czytania. Gdy dokument nie ma poprawnego oznaczenia, urządzenie może przyjąć język wynikający z ustawień użytkownika albo zastosować niewłaściwy słownik wymowy.

Zmianę języka oznacza się możliwie blisko fragmentu, którego dotyczy. Może to być pojedynczy akapit, cytat, tytuł publikacji, nazwa produktu, tekst przycisku albo komunikat generowany przez aplikację. Istotna jest zgodność kodu z rzeczywistą treścią. Samo ustawienie języka polskiego dla całej witryny nie wystarcza, jeżeli w artykule pozostawiono dłuższy opis w języku angielskim bez dodatkowego oznaczenia. Podobnie nie powinno się deklarować języka angielskiego tylko dlatego, że w kodzie użyto angielskich nazw klas, identyfikatorów lub parametrów technicznych.

W dokumentach wielojęzycznych trzeba rozróżnić język interfejsu od języka zawartości. Menu może być po polsku, a cytowany dokument po francusku. Formularz może mieć polskie etykiety, ale przykładowa wartość może pochodzić z języka hiszpańskiego. Każdy z tych elementów powinien być opisany zgodnie z faktyczną funkcją i treścią. Oznaczenie języka nie zastępuje tłumaczenia, lecz informuje narzędzia i użytkowników, jak dany fragment powinien być traktowany.

Warto również pamiętać, że deklaracja języka nie powinna być ukrywana wyłącznie w warstwie wizualnej. Flaga państwowa, kolor, krój pisma lub dopisek w nagłówku mogą pomóc osobie widzącej, ale nie zapewniają informacji potrzebnej technologii asystującej. Dane powinny wynikać ze struktury HTML, a nie tylko z wyglądu strony.

Dostępność językowa WCAG a porównanie różnych odbiorców

Ta sama treść może być poprawnie zrozumiana przez osobę czytającą wzrokowo, a jednocześnie nieprawidłowo odczytana przez syntezator mowy. Dla osoby widzącej zmiana języka jest często oczywista, ponieważ wyróżnia ją kontekst, zapis słów albo układ strony. Czytnik ekranu potrzebuje jednak informacji programistycznej, aby przełączyć reguły wymowy. Bez niej angielski skrót, francuskie nazwisko lub niemiecka nazwa może zostać wypowiedziana w sposób utrudniający rozpoznanie.

Różnica pojawia się także między krótkim słowem zapożyczonym a całym blokiem tekstu. Pojedyncze określenie funkcjonujące w polskim języku technicznym często nie wymaga osobnego oznaczenia, zwłaszcza gdy jest wymawiane zgodnie z przyjętym użyciem. Dłuższy cytat, instrukcja obsługi lub obcojęzyczny komunikat powinien jednak zostać odseparowany semantycznie. Pozwala to zachować naturalną wymowę i zmniejsza wysiłek potrzebny do śledzenia treści.

Ważne jest też odróżnienie dostępności językowej od prostego języka. Proste zdania, logiczne nagłówki, rozwinięcie skrótów i unikanie zbędnego żargonu poprawiają zrozumienie, ale nie zastępują oznaczenia języka. Z kolei prawidłowy kod języka nie naprawi tekstu napisanego chaotycznie, z nadmiarem skrótów lub bez wyraźnej hierarchii. Dobre rozwiązanie łączy oba podejścia: informację techniczną dla narzędzi oraz przejrzysty sposób pisania dla odbiorców.

Nie należy utożsamiać języka z krajem, w którym jest używany. Oznaczenie powinno wskazywać język, a dodatkowe warianty regionalne stosuje się tylko wtedy, gdy mają rzeczywiste znaczenie dla wymowy, słownictwa albo interpretacji. Dzięki temu opis pozostaje precyzyjny i nie wprowadza informacji, których strona faktycznie nie wykorzystuje.

Dostępność językowa (WCAG) przy typowych problemach

Jednym z częstych problemów jest brak oznaczenia języka dokumentu. Taka sytuacja może powstać w prostym pliku HTML, podczas migracji treści albo po zastosowaniu szablonu, w którym pominięto odpowiednią deklarację. Innym problemem bywa wskazanie języka niezgodnego z rzeczywistą zawartością, na przykład pozostawienie ustawienia angielskiego po skopiowaniu obcego szablonu do polskiej witryny.

Trudności powodują również fragmenty wstawiane automatycznie. Dotyczy to nazw miesięcy, komunikatów formularzy, wyników wyszukiwania, etykiet filtrów, powiadomień oraz treści pobieranych z zewnętrznych źródeł. Jeżeli język zmiennego elementu zależy od ustawień użytkownika, oznaczenie powinno być generowane razem z treścią. Samo oznaczenie strony statycznej może nie wystarczyć w aplikacji, w której zawartość zmienia się po kliknięciu lub bez przeładowania dokumentu.

Błędy zdarzają się także w dokumentach dołączanych do strony. Plik PDF, prezentacja, instrukcja lub formularz może mieć własne ustawienia języka, niezależne od witryny, na której został opublikowany. W takim przypadku trzeba sprawdzić dokument osobno. Podobnej uwagi wymagają osadzone materiały, elementy interfejsu tworzone skryptem oraz komponenty pochodzące z gotowych bibliotek.

Do weryfikacji można wykorzystać kontrolę kodu źródłowego, narzędzia audytowe, testy czytnikiem ekranu oraz ręczne odsłuchanie fragmentów w różnych językach. Automatyczna kontrola dobrze wykrywa brak podstawowego oznaczenia, ale nie zawsze rozpozna, czy każdy wielojęzyczny fragment został opisany właściwie. Dlatego warto połączyć test techniczny z analizą treści i sprawdzeniem rzeczywistych scenariuszy użytkowania.

Kiedy sprawdzić dostępność językową WCAG w serwisie

Weryfikację warto przeprowadzić przed publikacją nowej strony, po zmianie systemu zarządzania treścią, podczas przebudowy szablonu oraz po dodaniu wersji językowej. Szczególnej uwagi wymagają witryny zawierające instrukcje, dokumentację, formularze, cytaty, materiały edukacyjne i komunikaty kierowane do szerokiego grona odbiorców. Sprawdzenie jest zasadne także wtedy, gdy użytkownicy zgłaszają niezrozumiałą wymowę, problemy z odczytem nazw własnych albo niespójne działanie czytnika ekranu.

Praktyczna kontrola może rozpocząć się od kilku pytań: jaki język ma cały dokument, czy fragmenty obcojęzyczne są oznaczone, czy treści generowane dynamicznie zachowują właściwe ustawienia, czy dokumenty do pobrania mają własną deklarację języka oraz czy skróty i nazwy własne są zrozumiałe po odsłuchaniu. Warto sprawdzić również wersję mobilną, formularze błędów i komunikaty pojawiające się po wykonaniu działania, ponieważ właśnie tam często występują elementy tworzone automatycznie.

Jeżeli potrzebna jest ocena techniczna komputera wykorzystywanego do pracy z narzędziami dostępności, można skontaktować się z firmą Warszawskie Pogotowie Komputerowe 24/7. W takim zgłoszeniu można opisać objawy związane z działaniem przeglądarki, czytnika ekranu lub oprogramowania wspierającego, aby ułatwić przygotowanie dalszej diagnostyki. Sama poprawa oznaczeń językowych pozostaje zadaniem związanym z treścią, strukturą HTML i konfiguracją serwisu, dlatego powinna być sprawdzana w środowisku, w którym strona jest rzeczywiście używana.